Oude eenheden

TERUGHome.html

Inleiding


Objecten zoals een kast, auto, of iets anders hebben een lengte. Deze lengte is ofwel één-dimenionaal, twee-dimensionaal of drie-dimensionaal. Een stuk touw bijvoorbeeld heeft maar één lengte; bijvoorbeeld 2 meter. Een vloer in een huis is daarentegen twee-dimensionaal en heeft een oppervlakte (twee lengtes, in de lengte en de breedte). Een kast is weer drie-dimensionaal, want een kast heeft een lengte, breedte en een hoogte.

Om lengte, oppervlakte of inhoud te meten, maak je gebruik van eenheden. Er zijn twee systemen die veel over de wereld gebruik worden: het imperiale systeem en het metrische systeem. Het laatste systeem maakt gebruik van de SI-standaard en heeft als basis de meter. Vroeger zijn er heel veel andere eenheidssystemen geweest; van de oude Romeinen, Kelten, Germanen tot in 1815 de Nederlandse IJkwet door de Tweede Kamer ging en we een voorgang van de huidige internationale SI-standaard kregen. De SI-standaard ging in 1960 in. Voor de IJkwet van 1815 hadden we in Nederland eenheden, als morgen, el, palm, duim, enz. Er was bijvoorbeeld zelfs verschil tussen een Amsterdamse el en een Gelderse el.

Door de relativiteitstheorie van Albert Einstein, die in 1905 het licht zag (de theorie dan), kan bovenstaande verhaal geheel anders gezien worden. De lengte van een object is afhankelijk van een waarnemer én de relatieve snelheid tussen het object en de waarnemer. Zo is bijvoorbeeld een jumbojet, die laag over de grond vliegt terwijl ik stil sta te kijken erna, een halve molecuul kleiner. Dat is niet te ziet voor een waarnemer (zoals ik die naar dat vliegtuig staat te kijken) of zelf te meten. Het is alleen uit te rekenen; het is géén gezichtbedrog, maar een echte inkrimping van die jumbojet. Bij lage snelheden is de inkrimping van objecten te verwaarlozen.

IJkwet


In 1816 werd de Nederlandse IJkwet ingesteld. Het doel van deze wet was om standaarden vast te stellen voor de eerlijkheid in de handel. De „Dienst van Het IJkwezen“ controleerde deze standaarden. Deze dienst werd in 1989 geprivatiseerd, zoals grote delen van onze overheid. In 2006 werd de IJkwet vervangen voor de Metrologie-wet die hetzelfde deed.

Beschrijving van oude eenheden (op alfabet)

Acre


De acre is een oude oppervlaktemaat, die zijn oorsprong heeft van het oud-Engelse woord „acre“, wat „open veld“ betekent. Het stond daarna ook af van het Nederlandse „akker“, het Duitse „Acker“, het Latijnse „ager“ en het Griekse „agros“. In 1878 werd de Engelse acre vastgesteld op 4.840 vierkante yard en dat is weer 450 m2.


Er zijn verschillende soorten acres: de Franse acre (5.000 m2), de schotse acre (groote onbekend) en de Engelse acre (4047 m2).

Één Franse acre is vier vergées en 5.000 m2. Oorsponkelijk was de Franse acre gelijk aan één vierkante „arpent“; of in het Frans „arpent carré“. Één arpent was 10 bij 10 perches (= Franse roeden). Net als in Nederland waren er ook in Frankrijk verschillende roeden. Je had de perche du Roi en die was 18 pied du Roi. (Perche du Roi = Koninklijke roede; Pied du Roi = Koninklijke voet) De gewone roede (perche ordinaire) was daarentegen weer 20 voet én de perche d´arpent was 22 voet. Het gevolg was dat er ook verschillende acres waren in Frankrijk:

arce du Roi = 180 x 180 = 32.400 vierkante pied du Roi = 3419 m2

acre ordinaire = 200 x 200 = 40.000 vierkante pied du Roi = 4221 m2

acre d´arpent = 220 x 220 = 48.400 vierkant pied du Roi = 5107 m2

De standaard-Acre (de Amerikaanse acre of internationale acre) is sinds 1958 iets groter dan de Engelse Acre, maar dat scheelt slechts maar 0,004%.

Verder:

1 internationale acre = 4046,856 m2


1 Amerikaanse landmetingsacre = 4046,873 m2


1 acre (internationale of Amerikaanse) =


  1. i.•66 x 660 voet;

  2. ii.•4840 vierkante yards;

  3. iii.•160 perches (1 perche = 1 vierkante rod);

  4. iv.•10 vierkante chain;

  5. v.•4 Engelse roeden;

  6. vi.•1 chain bij 1 furlong;

  7. vii.•1 / 640 vierkante mijl.

Are


Oppervlakten kun je meten in verschillende eenheden, ook in de are. Één are in een oppervlakte van 10 bij 10 m en is dan 100 m2. Oppervlaktematen die gebasseerd zijn op de are zijn de hectare en de centiare; respectievelijk 10.000 m2 en 1 m2. Het spreekt voor zich dat de centiare, are en hectare niet meer gebruikt mogen worden.

Bunder


De bunder of de bonder is een oude oppervlakte-eenheid. De grootte van de bunder verschilde per streek of stad. Over het algemeen was de bunder 400 vierkante roede. Een kwart bunder (100 vierkante roede) heet een dagwand of hont. (1 vierkante roede was over het algemeen 13 m2) In 1816 (tijdens de invoering van het metriek stelsel) werd de bunder gelijkgesteld aan 10.000 m2 en 121 jaar later (1937) werd de bunder helemaal afgedankt. Bij oudere landbouwers wordt de bunder nog wel eens gebruikt. Één bunder is dus 5.200 m2.

Het natuurgebied „vijftig bunder“ is waarschijnlijk 50 bunder groot.

Centiare


De centiare is afgeleid van de are. Één are is 10 bij 10 m én een centiare is dan 1 bij 1 m; ofwel 1 m2. De centiare wordt alleen nog gebruikt bij de berekening van kadasters en in de makelaardij. Voorbeeld: 23 hectare (ha) = 2.300 are (a) = 230.000 centiare (ca) = 230.000 m2

Chain


Dit is een Engelse (imperiale) lengtemaat. Een chain is gelijk aan 66 voet, 22 yard, of 20,1 m. Er zitten 80 chain in een mijl. Een acre is 10 vierkante chain. Het is niet aan te raden om te gaan meten in chain, want het is geen SI-eenheid. Het is wel erg toevallig dat de Nederlandse Landmetersketting gelijk in aan 20,1 m.

Bij het spel Cricket is de pitch ( aangooiveld ) precies één chain lang.

Dagwand


Een dagwand is een oppervlakte die een boer of boerin met een ploeg en os normaal in 1 dag kon omploegen. Een dagwand is een kwart van een bunder (100 vierkante roede). Een dagwand is ingeveer 3.300 m2. De grootte van een dagwand verschilde per streek en zat meestal tussen de 3000 en 3500 m2. Een morgen was weer gelijk aan 600 vierkante roeden.

El


Een el is een oude lengtemaat en was in Nederland ongeveer 694 mm. De el is gebasseerd op de lengte van de onderarm. Deze maat werd vooral belangrijk tijdens het handel drijven. Omdat de maten van mensen verschillen per streek, waren er ook per streek verschillende ellen. In 1725 werd de Haagse el als standaard gesteld, want dat was handig voor het innen van belastingen. Later (in 1815) werd de el gelijkgesteld aan 1 m. Nog later in 1937 werd de el afgeschaft en verbannen uit ons leven; zoals het met veel oude eenheden ging. Noach bouwde zij ark gebruikmakende van de el en zijn ellepijp was 520 mm lang.

Furlong


De imperiale lengtemaat furlong is 201,2 m. Het symbool is fur. Deze eenheid is afgeleid van de lengte van een op het land geploegde vore. De furlong is geen SI-eenheid.

Het is nog 12 mijl en 2 furlong tot je bij Appleby bent. Dat is ongeveer 19,6 km.

Hectare


Een oppervlakte van 10.000 m2 (100 bij 100 m) heet een hectare en is de afkorting van een hectoare. Een hectare wordt meestal aangegeven met de letters: ha. Er gaan 100 aren in 1 hectare; één are is een oppervlakte van 10 bij 10 m (100 m2). In één km2 gaan 100 hectare. De centiare, are en hectare bestonden pas sinds de IJkwet (1816). Daarvoor gebruikte men de bunder of morgen. Een hectare is ongeveer zo groot als 1½ voetbalveld: 65 bij 100 m, 9750 m2. Één hectare is 10.000 m2. Één hectare is dus net iets meer dan een standaard voetbalveld.

Inch


In veel Engelstalige landen wordt de inch (lengtemaat) nog gebruikt. In sommige landen is de inch nog toegestaan en andere landen is de inch niet meer toegestaan. Een inch wordt ook wel een „Engelse duim“ genoemd en wordt aangeduid met „in“ of met dubbele aanhalingstekens „. De oorsprong van de inch komt uit de Romeinse tijd; Julius Caesar veroverde Engeland en namen de lengtemaat Uncia ook mee. De Britten spraken „uncia“ uit als „inch“. Zo is de inch naar de Engelstalige landen gekomen. Ook de Romeinse voet  (309 mm) werd overgenomen en een Engelse voet is nu 304,8 mm.

Vroeger in de „oudheid“ gebruikte men een 5,25 inch floppydisk om gegevens op te slaan.

Een inch is 2,54 cm. Een voet is 12 inch. Een inch en een voet zijn beiden geen SI-eenheden. In 1958 werd de lengte van een inch vastgelegd in de „Imperial Units“ en gold per 1959 officieel in de Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk en het Britse Gemenebest. In het Verenigd Koninkrijk gebruiken ze nu al jaren weer de SI-eenheden; als meter en zo. In Nederland gebruiken wij SI-eenheden, maar de inch heeft nog steeds een plaatstje in ons leven. Bij computerschermen en televisies word de diameter gemeten in inch: „ik heb een tv gekocht van 20 inch“. Diskettes werden tevens gemeten in 5´25“ (13 cm) en 3,5“ (9 cm). Grammofoonplaten worden gemeten in 7“ , 10“ , 12“. Banden en velgen van auto´s worden ook gemeten in inches. Bij vuurwapens wordt het kaliber gemeten in inches of mm´s. Vroeger gebruikten men kettingpapier voor matrixprinter; een vel uit zo´n printer was 11 of 12 inch hoog, tussen twee perforatie zit ½ inch en er zit in één inch zes regels. De gaatjes bij het speelgoed Meccano hebben een onderlinge afstand van ½ inch. Computer-chips en printplaten (de groene platen in een computer) zijn ook gebasseerd op de inch. De afstand tussen de pootjes van een chip is ⅟10 inch (2,54 mm); het z.g.n. e-raster.

Kabellengte

(afgeleid van de zeemijl)


De zeemijl is vast gesteld op 1852 m (zie zeemijl). Toen de zeemijl werd vastgesteld, werd ook meteen de eenheid kabellengte vastgesteld. Één zeemijl is 10 kabellengtes en dus is één kabellengte 185,2 m. In de spreektaak tussen zeelieden wordt niet gesproken over kabellengte, maar over kabel of kabels.

Schepen maken gebruiken van kabellengtes.

Mijl, Engelse


Één Engelse mijl is 1609 meter (precieser 1609,344 meter). De Engelse mijl is de hoeksteen van het imperiale eenheidssysteem. Klik op de vorige link voor de afgeleidingen in furlongs, chains, enz... De Engelse naam voor deze mijl is „mile“ óf „statute mile“. De naam „mijl“ komt van het Latijnse woord voor „duizend“: „mille“. Er zouden namelijk duizend dubbele passen van een Romeinse soldaat gaan in een mijl; deze Latijnse mijl (mille passus, meervoud: milia passuum) was ergens tussen 1470 tot 1490 meter. In de atletiek heet de 1500m ook wel de „metrische mijl“.

Het is nog maar 58 mijl rijden naar London.

Mijl, Nederlandse


De Nederlandse mijl is een oude lengtemaat, die allang niet meer wordt gebruikt. De Nederlandse mijl had géén vaste lengte. Deze lengte verschilde van plek tot plek én zelfs van tijd tot tijd. Er waren in die tijd twee soorten mijlen die je kon gebruiken als eenheid: de  Nederlandse mijl óf de geografische mijl.

Deze mensen lopen voor hun plezier de 4 mijl van Groningen.

De Nederlandse mijl is gebasseerd op de afstand, die een normaal persoon in één uur kon/kan lopen, dat is ongeveer 5 km. Soms werd de Nederlandse mijl gelijkgesteld aan de Franse eenheid „lieue marine“ en die was 5555 meter. Dan weer werd de Nederlandse mijl gelijk gesteld aan 20.000 Amsterdamse voet (= 5660 meter) of 20.000 Rijnlandse voet (= 6280 meter). Het was dus goed opletten, waar je was als je bijvoorbeeld een stuk stof kocht óf de taxi-koets nam.

De geografische mijl is een lengte afgeleid van de omtrek van de aarde. Een cirkel heeft 360° en de wetenschapper Snellius (die van de wet van Snellius) had berekend dat 1° (één lengtegraad) gelijk was aan 15 geografische mijl. Één geografische mijl was gelijk aan 1900 Rijnlandse roede en 22.800 Rijnlandse voet; 1 Rijnlandse roede is dus 12 Rijnlandse voet. De geografische mijl was ongeveer 7157 meter lang. Na de berekening door Snellius van de omtrek van de aarde werden de methodes om deze omtrek te berekenen steeds nauwkeuriger. Toch werd er aangehouden dat 15 geografische mijl in één lengtegraad past. Het gevolg was dat de lengte van de geografische mijl steeds iets groter werd. Na de invoering van het metrische eenhedensysteem in Nederland (1816) werd voor één Nederlandse mijl precies één kilometer genomen.

Metriek stelsel (Nederlands)


Het Nederlands metriek stelsel werd in 1816 ingevoerd. Voor 1816 had elke streek  andere eenheden en dezelfde eenheden verschillenden zelfs per streek of stad. Vanaf 1816 werd alles voor heel Nederland gelijkgetrokken; 1 el was in Amsterdam 1 el en ook in Gelderland. Het metrische stelsel was gebasseerd op meter en liter, maar de benamingen waren nog van vóór 1816. Waarschijnlijk was dat om de zaken niet te ingewikkeld te maken voor de mensen en de handel. Later (in 1870) werd het Nederlands metriek stelsel alweer afgeschaft en werden de officieele namen gebruikt; zoals meter, liter, km, ... Sommige oude benamingen bleven tot in 1937, toen de IJkwet ingevoerd werd en alle oude benamingen verboden werden. Je kunt het gebruik van oude eenheden (zoals ons of pond) verbieden, maar mensen blijven ze toch gebruiken. Pas na een generatie verdwijnt een oude eenheid pas.

De vlag van de Republiek der Zeven Nederlanden

( 1588 - 1795 )

Eenheden uit het Nederlands metriek stelsel (1816 - 1870):


  1. •1 Nederlandse pond = 1 kilogram (in de volksmond is één pond nog steeds 0,5 kilogram);

  2. •1 Nederlandse ons = 0,1 kilogram;

  3. •1 Nederlandse mijl = 1000 meter;

  4. •1 Nederlandse roede = 10 meter;

  5. •1 Nederlandse el = 1 meter;

  6. •1 Nederlandse palm = 0,1 meter = 10 cm = 1 dm;

  7. •1 Nederlandse duim = 0,01 meter = 1 cm;

  8. •1 Nederlandse streep = 0,001 meter = 1 mm;

  9. •1 Nederlandse bunder = 10.000 m2;

  10. •1 Nederlandse mud = 0,1 m3;

  11. •1 Nederlandse kop = 0,001 m= 1 dm= 1 liter;

  12. •1 Nederlandse wisse of teerling el = 1 m3 = 1.000 liter.

Lodewijk Bonaparte I ( koning van Holland, 1806 - 1811) stelde de Rijnlandse morgen als standaard voor heel Nederland in.

Morgen (oppervlaktemaat)


Deze oud-Nederlandse oppervlaktemaat (die trouwens ook in Vlaanderen gebruikt werd) had geen vaste grootte, maar was gebonden aan de streek waar je was. Een ander naam voor „morgen“ is „morgenlands“ en was het gebied wat in één ochtend omgeploegd kon worden. Een morgen is net iets minder dan een hectare (100 m2). Hieronder staan de verschillende morgens die er gebruikt werden:


  1. •Biltse morgen = 0,92 hectare;

  2. •Gelderse morgen = 0,86 hectare;

  3. •Gooise morgen = 0,98 hectare;

  4. •Bossche morgen = 0,993 hectare;

  5. •Veluwse morgen = 0,93 hectare;

  6. •Waterlandse morgen = 1,07 hectare;

  7. •Zijper of Schermer morgen = 0,8516 hectare;

  8. •morgen van de Duitste bond = 0,25 hectare;

  9. •morgen van Kasselrij Oudburg én Land van Waas (B) = 0,25 hectare.

Toen de Fransen ons landje bezette (van 1795 tot 1813), schafte zij de regionale verschillen af en werden alle regionale morgens vervangen door de Rijnlandse morgen. Één Rijnlandse morgen is ongeveer 0,8516 hectare (= 8516 m2). Verder was de Rijnlandse morgen te verdelen in 6 hont; één hont in 100 vierkante roede; één roede in 144 vierkante voet. Na de Franse bezetting bleef de Rijnlandse morgen de standaard tot het metrische de nieuwe standaard werd.

Mud (volume)


Een andere naam voor mud als inhoudsmaat is ook wel muddle. Het woord „mud“ komt van het Latijnse woord: modius. Over het algemeen was 1 mud gelijk aan 4 schepel; 27 mud was weer 1 last. Soms gebruikte men ook de zestallige onderverdeling: 1 mud was dan 6 sister. Bijvoorbeeld in Amsterdam was 1 mud gelijk aan 111,5 liter, een schepel 27,9 was 27,9 liter en een last 3010 liter. In andere plekken / plaatsen was een mud weer anders. Er was verschil tussen een mud tussen verschillende plaatsen, per tijd en per soort koopwaar wat je kocht. Als het desbetreffende produkt een vast produkt was (zoals kolen of aardappelen) werd meestal het gewicht bedoeld. Één mud aardappelen heeft een massa van ongeveer 70 kg. Toen in 1815 het Nederlands metrische stelsel ingevoerd werd, werd 1 mud gelijkgesteld aan 100 liter.

Een mud aardappelen heeft een massa van 70 kg.

In 1937 werd de mud als eenheid afgeschaft, maar in het spraakgebruik leeft de mud voort. Dat zie je in het spreekwoord „mudvol“, wat propvol, heel erg vol dus, betekend. In Vlaanderen was 1 mud weer gelijk aan 6 zakken = 12 halsters = 24 veertellen = 48 meukens = 96 achtlingen = 384 pinten = 643,8 liter.

In Gelderland lag de waarde van een mud ergens tussen 4.5oo en 7.800 m2.

Mud (oppervlaktemaat)


Naast dat een mud een inhoudsmaat is, is er een oppervlaktemaat van. Een mud of „mud gezaaid“ is niet meer geldig in Nederland of Vlaanderen. De grootte van een mud gezaaid is afhankelijk van de streek waarin je was. Oorspronkelijk was 1 mud gelijk aan de hoeveelheid grond die je met één mud zaad (de inhoudsmaat) kon inzaaien. In Gelderland varieerde het mud van 0,45 tot 0,78 hectare. In Overijssel was de herenmud 0,53 hectare en in Drenthe had je de mud Steenwijker maat en was ongeveer 0,36 hectare. Een mud is in het algemeen 4 schepel en 16 spint. Een herenmud is in het algemeen gelijk aan 6 schepel.

Met gewichten werd vroeger bijv. vlees afgewogen bij de slager.

Ons


Bijna iedereen kent de oude eenheid „ ons“ nog wel. Dat was 100 gram; dat was pas sinds de invoering van het Nederlands metriek stelsel (1815). Daarvoor was een ons ongeveer 30 gram én was 1/16 deel van een pond (een pond was voor 1820 480 gram) Verder was een ons 1/12 deel van een medicinale pond (375 gram). In 1937 werd de ons helemaal afgeschaft en was het gewoon 100 gram. Nog decenia later werd de ons gebruikt, zowel in winkels en in de volksmond. Terwijl het wettelijk verboden was om bijv. vlees per ons te verkopen, omdat de ons niet gedefinieerd was én is. Het zou namelijk mogelijk kunnen zijn  dat je de Nederlandse ons zou verwarren met de Engelse ons (ounce); een Engelse ons is 28,35 gram.

Deze kar heeft een vermogen van één pk ( = 736 W ).

Paardenkracht (Nederlandse)


De Nederlandse paardenkracht (PK) is de oude eenheid van arbeidsvermogen. Sinds 1978 wordt de kilowatt (kW) gebruikt en is de paardenkracht als eenheid officieel verboden. Één pk is gedefinieerd als het arbeidsvermogen wat een paard langdurig kan leveren en is gelijk aan 736 Watt. Deze eenheid is afgeleid van de wetenschapper James Watt, de ontdekker van de stoommachines.

Paardenkracht (Engelse)


De Engelse paardenkracht (horse-power, HP) werd in 1770 vastgesteld door James Watt op 33.000 voet-pond per minuut (foot-pounds per minute). Watt stelde één hp vast als: „het vermogen van een trekpaard om 150 kg in 1 minuut 30 meter op te hijsen.“ Dus: 1 hp is (150 kg * 9,81 ms-2 * 30 meter) / 60 seconden = 736 Watt.


Soms is de HP ook gedefinieerd als het vermogen dat nodig is om een last van 75 kg stapvoets op te hijsen (met een snelheid van 1 m/s, dat is 3,6 km/u); samen met de valversnelling (g = 9,81 ms-2) is dat: 1 hp = 75 kg * 1 m/s * 9,81 ms-2 = 736 Watt (W).


Hoewel de pk als eenheid in 1978 officieel verboden is om te gebruiken, wordt deze in de volksmond nog evenveel gebruikt als in 1978. Je ziet in reclame voor auto´s dat er gewoon nog over pk´s gesproken wordt. In Duitsland is een paardenkracht: Pferdestärke (PS) en in Frankrijk heet een paardenkracht een cheval vapeur (CH). Een Engelse paardenkracht was later weer iets groter dan een Nederlandse, Duitse of Franse paardenkracht en is 746 Watt.

Pond


Net als de ons is de pond nog één van de laatst overlevende eenheden van vroeger. Voor 1820 (invoering Nederlands metriek stelsel) had de pond verschillende waarden. Na 1815 was één pond 1 kilogram, maar iedereen in Nederland deed gewoon dat één pond 500 gram was. Na 1937 (invoering IJkwet) werd de pond afgeschaft, maar leeft nog steeds voort. Baby´s worden nog gewogen in ponden.

Waarden van een pond vóór 1820:


  1. •in het algemeen van een Nederlands pond gelijk aan 480 gram (= 16 ons);

  2. •een Vlaamse pond was 433 gram;

  3. •de Amsterdamse pond was 494,09 gram;

  4. •de Dendermondse pond was 433 gram;

  5. •de Dendermondse pond in de Halle was 476 gram;

  6. •in Gent (B) was een pond weer 430 gram;

  7. •in Gorinchem was een pond 466 gram;

  8. •in de streek Kasselrij van Oudburg én Land van Waas van een pond 433,85 gram;

  9. •de juwelierspond (tevens uit de streek Kasselrij van Oudburg én Land van Waas) was weer 489 gram;

  10. •ook uit Kasselrij van Oudburg én Land van Waas van de medicijnenpond en die was 275 gram;

  11. •in Utrecht gebruikte men het Utrechts zwaar pond en zo´n pond was 497,8 gram.

Naast de ponden in Nederland en België hadden en hebben andere landen natuurlijk hun ponden. De Engelse pond (of Imperial pound) is 453,6 gram. Een andere naam is de Libra Pound (lb). Een medicinale pond is/was 375 gram. Deze pond is onder verdeeld in 12 ons, 1 ons in 8 drachma´s, 1 drachme in 3 scrupel en tenslotte is 1 scrupel 20 grein. In het Romeinse Rijk was een pond gelijk aan 322,5 gram.

Dit is de roede van Aalst. Het is de horizontale zwarte buis, gedeeltelijk onder de bloemen. Deze roede werd vroeger tijdens de markt gebruikt om eerlijk te kunnen handelen.

Roede


De roede is een oude Nederlandse lengte- en oppervlaktemaat. Zoals veel oude lengtematen verschilden de grootte van plaats tot plaats. De meest gebruikelijke grootte was de Rijnlandse roede (= 3,767 m). Een roede bestond uit een aantal voeten, zoals een meter uit millimeter bestaat. Er zaten tussen de 7 tot 21 voeten in één roede. Na de invoering van het Nederlands metriek stelsel was een roede gelijk aan 10 meter. Bij de invoering van de IJkwet (1937) werd de roede afgeschaft en was het verboden om deze maat nog te gebruiken.

De verschillende roeden in Nederland en België :


Nederland:

  1. •Amsterdamse roede is 3,68 m (13 voet);

  2. •Blooise roede is 3,612 m (12 voet);

  3. •Groningse roede is 4116 m;

  4. •Bossche roede is 5,75 m (20 voet);

  5. •Hondsbosse en Rijpse roede is 3,42 m;

  6. •Puttense roede is 4,056 m (14 voet);

  7. •Rijnlandse roede is 3,767 m (12 voet);

  8. •Schouwse roede is 3,729 m (12 voet).

België:

  1. •Brugse roede is 3,84 m (14 voet van 27,428 m);

  2. •Kortrijkse roede is 2,976 m (10 voet van 29,76 m);

  3. •Veurnse roede is 3,82 m (14 voet van 27,28 m);

  4. •Ieperse roede is 3,8208 m (14 voet van 27,29 m);

  5. •Aalstse roede is 5,544 m (20 voet van 27,72 m);

  6. •de Meerse roede is 5,815 m (20 voet van 29,07 m);

  7. •de roede uit Dendermonde is 5,787 m (21 voet van 27,557 m);

  8. •de Wase roede is 3,8542 m (14 voet van 27,53 m).


In West-Brabant (B) bestonden er meerdere standaarden gebasseerd op de Brusselse voet (27,575 m): 16⅓ voet, 17⅓ voet, 18⅓ voet, 19⅓ voet, 20⅓ voet en 21 voet.

Schepel (oppervlakte)


De oude Nederlandse oppervlaktemaat schepel is onder verdeeld in 4 spint. In een mud gingen 4 schepel. Een herenmud was echter weer 6 schepel. Een Gelderse schepel was 1450 m2 én 100 Gelderse roede. Een Twents schepel herenmaat was ongeveer 887 m2 én 62,5 Rijnlandse roede.

Spint (oppervlaktemaat)


De spint was een Nederlandse oppervlaktemaat, die nu niet weer gebruikt wordt. De spint had in verschillende gebieden verschillende grootten. Over het algemeen gingen er 4 spint in een schepel én 16 spint in een mud. De Noord-Drentse spint was 156,25 m2 . De spint uit Zutphen was 196 m2 . De Veluwse spint was 320 m2 .

Streep


De Nederlandse lengtemaat „Streep“ was gelijk aan 1 mm, sinds de invoering van het Nederlands metriek stelsel. In 1870 werd de streep afgeschaft en toen gebruikte men de millimeter. Bij regenmeter wordt de streep nog gebruikt; 1 streep regen is dan 1 mm regen en 1 mm regen staat voor 1 liter regen op 1 m2.

Een hoeveelheid regen kun je meten in strepen, ofwel mm regen. Één mm regen staat voor 1 liter regen op 1 m2.

Toise


Een oude Franse lengtemaat is de toise (T). De definitie van de toise (net als de vadem) was de afstand tussen de vingertoppen van een persoon met uitgestrekte armen. Één toise was weer 6 voet (pieds) en dan is 1 toise 1,80 m. Na de Franse Revolutie werd de toise gesteld op 1,95 meter. Een Franse mijl (mille) was toen 1000 toise. In het begin van de negentiende eeuw stelde Napoleon vast dat de toise 2 meter was, maar niet veel mensen accepteerden deze verandering en dus werd de toise weer 1,95 meter.

Voet (foot), Engels


Een voet is gelijk aan 304,8 mm. De afkorting voor voet is ft of ´ (= enkel accentteken). Dat komt van het Engelse woord voor voet; foot. De voet komt uit het imperiale eenhedensysteem. Van vroeger kwam de lengte van een voet van de gemiddelde lengte van een menselijke voet. De lengte van de voet is afgeleid van de inch. De inch werd in 1959 vastgesteld. Er zit 12 inch in één voet. Vlieghoogte van vliegtuigen wordt ook aangegeven in voet; zo is 15.000 voet ongeveer 5 km hoog. Er zit 3 voet in één yard.


Een vierkante voet (square foot) is 0,3048 m bij 0,3048 m en dat is dus 0,0929 m2. Één vierkante meter is dan weer 10,764 ft2. In Nederland wordt de vierkante voet alleen nog gebruikt bij de verkoop van leer en perkament.


Er is ook nog de kubieke foot. In het Engels is dat „cubic foot“. Één cubic foot is 0,0283 m3 en één 1 m3 is 35,32 ft3.


Voet (foot), Nederlands/Belgisch en de rest van de wereld (behalve Engeland)


De Nederlandse voet had aanvankelijk verschillende grootte. De voet werd afgeleid van 10, 11, 12, of 13 duimen (inches). Later werd de Nederlandse voet gestandardiseerd.

De voet komt van de lengte van een menselijke voet af.

Nederland


  1. •de meest gebruikte voet in Nederland was de Rijnlandse voet: 0,3140 m;

  2. •Amsterdamse voet (door de VOC in 1650 als standaard genomen): 0,2831 m;

  3. •Rotterdamse voet: 0,2823 m;

  4. •Blooise voet: 0,301 m;

  5. •bossche voet (uit ´s Hertogenbosch, Den Bosch): 0,287 m;

  6. •Honsbossche en Rijpse voet: 0,285 m;

  7. •Schouwse voet: 0,311 m;

  8. •Kaapse voet (door de VOC ingesteld in Kaap de Goede Hoop, Zuid-Afrika): 0,3149 m.

België


  1. •Antwerpse voet: 0,2868 m;

  2. •Aalsterse voet: 0,2770 m;

  3. •Brusselse voet: 0,2758 m;

  4. •Doornikse voet: 0,2978 m;

  5. •Henegouwse voet: 0,2934 m;

  6. •Leuvense voet: 0,2855 m;

  7. •Luikse voet: 0,2918 m;

  8. •Mechelse voet: 0,2780 m;

  9. •Nijvelse voet: 0,2770 m;

  10. •Brugse voet: 0,2743 m;

  11. •Kortrijkse voet: 0,2976 m;

  12. •Veurnse voet: 0,2728 m;

  13. •Ieperse voet: 0,2729 m;

  14. •Oudburgse voet: 0,2753 m;

  15. •Dendermondse voet: 0,2756 m.

Duitsland


  1. •Akense voet: 0,2807 m;

  2. •Hamburgse voet: 0,2860 m;

  3. •Lübecker voet: 0,2876 m;

  4. •Pruisische voet: 0,3138 m;

  5. •Rijnlandse voet: 0,3139 m.

Diversen


  1. •Deense voet: 0,3139 m;

  2. •Zweedse voet: 0,2960 m;

  3. •Venetiaanse voet (Italië): 0,3480 m.

Yard


De yard is een Engelse lengtemaat uit het imperiale eenhedensysteem. De afkorting is yd. Er zitten 914,4 mm in één yard. In één yard zitten 3 voet (foot) of 36 inch.

Er gaan 3 voeten in 1 yard.

Er gaan 36 duimen (inches) in 1 yard.

Zeemijl


Een zeemijl is gelijk aan 1852 m. De afkorting voor zeemijl is NM, dat komt van het Engelse woord voor zeemijl: „nautical mile“. De snelheid „knoop“ komt van de zeemijl, want één knoop is één zeemijl per uur. De zeemijl wordt gebruikt in de scheepvaart en de luchtvaart.


De berekening van de zeemijl is erg interessant; het is afgeleid van de omtrek van de aarde (langs de evenaar). Vroeger wist men de omtrek van de aarde niet en in 1635 begon de wiskundige Richard Norwood deze omtrek te proberen te berekenen. Twee jaar later was hij er mee klaar. Één zeemijl is precies 1/60ste graad van de omtrek van de aarde en dat is 1852 in meters. Richard Norwood zat er in 1637 maar 0,2% naast en dat is een topprestatie in 1637. Een zeemijl is onderverdeeld in 10 kabelengtes; dus één kabellengte is 185,2 m.

Woeste zee bij Towan Head in Cornwall (Engeland)

TOEKOMSTIGE TOEVOEGINGEN


  1. vadem



Heeft u zelf een idee voor een toevoeging? Stuur dan een email met een voorstel!


Klik hier om die email te sturen